Wstęp
Digitus Index to internetowy inwentarz zbiorów rękopiśmiennych Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego, pochodzących z zasobu Oddziału Zbiorów Specjalnych. Jego nazwa oraz logo nawiązują do historycznych marginaliów w kształcie dłoni, które dawniej wskazywały czytelnikom najistotniejsze fragmenty tekstu.
Serwis jest przewodnikiem po zasobach BUŁ i oferuje metryki dokumentów, obejmujące zarówno zabytki dziedzictwa kulturowego (iluminowane manuskrypty, listy królewskie, księgi cechowe), jak i nowożytne archiwalia: prywatne (jak korespondencja wybitnych twórców czy archiwa rodzinne) oraz różnego rodzaju instytucji i ośrodków (archiwum “Dziennika Łódzkiego”, Instytutu Badań Czytelnictwa).
Dzięki integracji z Biblioteką Cyfrową UŁ oraz systemowi indeksów, narzędzie to ułatwia prowadzenie międzynarodowych badań naukowych i popularyzację dziedzictwa kulturowego. Portal ma charakter dynamiczny, co oznacza, że jest stale aktualizowany o nowe opisy oraz bibliografię publikacji dotyczących zbiorów. Zapewnia wszystkim zainteresowanym dostęp do danych inwentarzowych oraz możliwość ich pobierania w formacie PDF, realizując tym samym założenia otwartej i nowoczesnej nauki w środowisku cyfrowym.
DIGITUS INDEX utworzony został w ramach projektu „DIGITUS INDEX. Inwentarz rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego”, realizowanego w programie „Społeczna Odpowiedzialności Nauki II” Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Nazwa platformy pochodzi od łacińskiej nazwy anatomicznej palca wskazującego „digitus index”, która wiązała się również z kulturą czytelniczą i piśmienniczą: w dawnych wiekach "digitusy" rysowane odręcznie na marginesach ksiąg, służyły jako znaczniki tekstu, zwracające uwagę na konkretne, ważne fragmenty dzieła. Pełniły rolę wizualnego sygnału, ułatwiającego nawigację po dokumencie i odnalezienie kluczowych informacji. Historyczne „digitusy” stanowią specyficzny rodzaj marginaliów, czyli dopisków i znaków nanoszonych przez właścicieli lub użytkowników dzieł, które nie były częścią oryginalnego tekstu głównego, lecz świadectwem pracy z księgą. Nawiązując do tej tradycji, nowa platforma BUŁ stanowi przewodnik zarówno po zasobach rękopiśmiennych, przechowywanych w łódzkiej bibliotece uniwersyteckiej, jak i po publikacjach dotyczących poszczególnych rękopisów.
Znak rozpoznawczy projektu – rękopiśmienny "digitus" pochodzi z dzieła Leonharta Fuchsa, Institvtionvm Medicinae Ad Hippocratis, Galeni, aliorumque ueterum scripta recte intelligenda mirè utiles, Libri quinq[ue] (sygn. 1014356), komentującego pisma Hipokratesa, Galena i innych uczonych. Ukazało się w Bazylei w 1572 roku, w drukarni założonej przez Johannesa Oporinusa (1507-1568). Spod prasy tej samej oficyny wyszły również dzieła polskich autorów, m.in. Marcina Kromera O pochodzeniu i czynach Polaków oraz Andrzeja Frycza Modrzewskiego O naprawie Rzeczypospolitej. Leonhart Fuchs (1501-1566) był cenionym niemieckim lekarzem i botanikiem. Jego najbardziej znane dzieło to De historia stirpium commentarii insignes (Wybitne komentarze do historii roślin). Starodruk, w którym ręka właściciela dzieła narysowała „digitusa”, przechowywany jest w Oddziale Zbiorów Specjalnych BUŁ. Rękopiśmienne dziedzictwo kulturowe przejawia się w różnych formach – nie tylko tekstów spisywanych odręcznie jako autonomiczne rękopisy, ale i w postaci marginaliów.
Cele projektu
Opracowanie w postaci internetowego indeksu unikatowych zbiorów rękopiśmiennych zgromadzonych w Bibliotece Uniwersytetu Łódzkiego, o istotnym w skali kraju i Europy znaczeniu dla nauki i dziedzicowa kulturowego: zabytków średniowiecznych, pamiętników, dokumentów i listów królewskich, jak i zbiorów późniejszych: XIX-wiecznych archiwów rodzinnych, korespondencji, spuścizn naukowców i pisarzy.
Wsparcie dla badaczy, dostęp do źródeł i nowe tematy badawcze: Platforma umożliwia naukowcom z różnych ośrodków (krajowych i zagranicznych) dotarcie do informacji o unikatowych źródłach i nieznanych wcześniej dokumentach, co w założeniu ma prowadzić do odkrywania nowych tematów badawczych oraz rozwijaniu już istniejących.
Budowa cyfrowej infrastruktury badawczej: Projekt wpisuje się w ideę otwartej nauki, tworząc narzędzia niezbędne do pracy naukowej w świecie cyfrowym.
Usieciowienie i integracja danych: Istotną cechą platformy jest zwiększenie wartości naukowej opisów poprzez ich usieciowienie. Polega ono na łączeniu metryk dokumentów z ich wersjami zdigitalizowanymi w Bibliotece Cyfrowej UŁ oraz bieżącym uzupełnianiu metadanych o adresy bibliograficzne publikacji dotyczących danych zbiorów.
Tworzenie „żywej kolekcji”: Platforma stanowi projekt dynamiczny – baza jest na bieżąco rozwijana i uzupełniana o nowe opisy zbiorów pozyskanych przez Bibliotekę oraz informacje o publikacjach nadsyłanych przez badaczy, co angażuje społeczność naukową w proces jej rozwoju. Zachęcamy naukowców, regionalistów do przesyłania informacji o publikacjach własnych, dotyczących kolekcji rękopiśmiennych BUŁ.
Popularyzacja dziedzictwa kulturowego: Jednym z kluczowych zadań jest upowszechnienie wiedzy o unikatowych zbiorach BUŁ, które mają istotne znaczenie dla kultury nie tylko w skali kraju, ale i Europy.
Przewodnik po zbiorach: Platforma ma być dla użytkowników przewodnikiem zarówno po samych zasobach rękopiśmiennych, jak i po literaturze przedmiotu.
Dostępność: Zasoby platformy są dostępne nie tylko dla społeczności akademickiej, ale również dla wszystkich zainteresowanych osób.
Jak korzystać
Platforma umożliwia przeglądanie zawartości według sygnatur ułożonych rosnąco, a także wyszukiwanie za pośrednictwem indeksów: autorskiego, chronologicznego, geograficznego (miejsca powstania), językowego oraz słów kluczowych.
Wbudowana wyszukiwarka ułatwia odnajdywanie konkretnych nazwisk, nazw geograficznych, dat oraz słów kluczowych. Po wybraniu interesującego użytkownika rekordu następuje przekierowanie do szczegółowego opisu danego materiału, określanego jako metryka.
W przypadku wyszukiwania zaawansowanego, w tym łączenia kryteriów pochodzących z dwóch indeksów, należy wybierać formy haseł zgodne z podpowiedziami wyświetlanymi przez system.
Indeksy autorów umożliwia przeglądanie zasobów według nazwisk autorów uporządkowanych alfabetycznie. Wybór konkretnego autora powoduje wyświetlenie listy wszystkich materiałów z nim powiązanych.
Indeks chronologiczny pozwala na przeglądanie zasobów z uwzględnieniem czasu ich powstania. Użytkownik może określić konkretną datę, wskazać dowolny zakres chronologiczny lub wybrać jeden z predefiniowanych przedziałów obejmujących poszczególne stulecia. Rozwiązanie to umożliwia analizę zgromadzonych materiałów w kontekście historycznym.
Indeks geograficzny (miejsca powstania oraz miejsca powiązane) umożliwia wyszukiwanie materiałów na podstawie lokalizacji, z którymi są one związane. Zakres geograficzny obejmuje kraje, regiony i miasta, co pozwala na identyfikację zasobów według miejsca ich powstania. Nazwa indeksowana jest formą używaną współcześnie.
Indeks językowy porządkuje zasoby według języka, w którym zostały sporządzone.
Indeks słów kluczowych umożliwia przeglądanie zasobów według ich tematyki. Wybór określonego hasła powoduje wyświetlenie wszystkich materiałów, którym przypisano daną kategorię tematyczną.
Metryka każdego dokumentu dostępna na platformie Digitus Index zawiera szczegółowe dane, które pozwalają na jego identyfikację oraz wstępną analizę badawczą. Zgodnie z informacjami w źródłach, w metryce znajdują się następujące elementy:
Podstawowe informacje bibliograficzne: autor, tytuł oraz miejsce i rok powstania dokumentu.
Opis fizyczny: dane dotyczące fizycznych cech rękopisu, tj. forma, liczba stron, wymiary, stan zachowania.
Charakterystyka zawartości: szczegółowe uwagi o treści, w tym informacje o dedykacjach, notach własnościowych, zdobieniach, rysunkach, pieczęciach itp.
Elementy usieciowione: linki odsyłające bezpośrednio do wersji zdigitalizowanej dokumentu w Bibliotece Cyfrowej UŁ (o ile dokument posiada wersję cyfrową).
Bibliografia przedmiotowa: metadane zawierające adresy bibliograficzne publikacji naukowych i opracowań dotyczących konkretnego zbioru rękopiśmiennego.
Platforma została zaprojektowana tak, aby dane zawarte w metrykach można było nie tylko przeglądać online, ale również pobierać w formacie PDF lub drukować. Długość opisów w metrykach może się różnić w zależności od zawartości poszczególnych zespołów archiwalnych.
Zespół projektowy
Kierownik:
Tomasz Piestrzyński - dyrektor Biblioteki UŁ
Koordynator:
Dorota Bartnik – zastępca dyrektora Biblioteki UŁ
Redaktor:
Maria Strzelecka
Opracowanie kartoteki:
dr Lech Ceran
dr Tomasz Stolarczyk
Maria Strzelecka
Prace programistyczne i graficzne:
Maciej Kolasa
Krzysztof Rogut
